Δεν υπάρχει μία απλή και αυτοτελής αιτία που οδηγεί στην εμφάνιση μιας διατροφικής διαταραχής. Η πρόκλησή της ανάγεται σε ένα συνδυασμό βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Ανάμεσα σε αυτούς τους παράγοντες, η ανάγκη για έλεγχο της διατροφής και του βάρους συχνά αντανακλά την έλλειψη ελέγχου σε άλλους τομείς της ζωής των ατόμων. Η διατροφική διαταραχή γίνεται το μέσο να διαχειριστούν και να ελέγξουν όχι μόνο τα συναισθήματά τους, αλλά και τις σχέσεις τους με τους άλλους.

Άτομα που καταφεύγουν σε επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας συχνά παραμερίζουν τις δικές τους ανάγκες, ενώ παρουσιάζουν μια υπερβολική ανάγκη για αναγνώριση και αποδοχή από τους άλλους. Η έλλειψη εμπιστοσύνης στον εαυτό τους τους αποτρέπει από το να θέσουν υγιή όρια, και να διεκδικήσουν τις ανάγκες τους, με αποτέλεσμα να αυξάνεται το στρες που βιώνουν στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο των δυσλειτουργικών σχέσεων, η συναισθηματική υπερφαγία και η απώλεια ελέγχου στο φαγητό καλύπτει την αδυναμία τους να προσανατολιστούν εσωτερικά, προς τον εαυτό τους. Παγιδεύονται σε διαστρεβλωμένες πεποιθήσεις, όπως ότι για να τους αγαπούν, θα πρέπει να κάνουν ότι θέλουν οι άλλοι. Κι από την άλλη, η δοτικότητά τους μπορεί να είναι μια μη συνειδητή απόπειρα χειραγώγησης και ελέγχου της συναισθηματικής ανταπόκρισης των άλλων.

Τα συμπτώματα μιας διαταραγμένης σχέσης με το φαγητό μπορεί να αποτελούν τις προσπάθειες κάποιων ατόμων να αντισταθμίσουν αισθήματα προσωπικής ανεπάρκειας ή ανικανότητας. Στη νευρική ανορεξία, για παράδειγμα, ο εκούσιος περιορισμός της τροφής και η απίσχναση σε νεαρές κυρίως κοπέλες, μπορεί να μαρτυρούν την αναζήτηση μιας αίσθησης μιας πιο αυτόνομης ταυτότητας. Η διατροφική διαταραχή γίνεται μέρος της ταυτότητάς τους, και το αίσθημα κυριαρχίας πάνω στο σώμα τους τους παρέχει μια αίσθηση δύναμης και ελέγχου. Νομίζουν πως μπορούν να ελέγξουν τη διατροφή τους και το μέγεθός τους. Στην πραγματικότητα δεν ελέγχουν τίποτα. Η διαταραχή έχει πάρει πλέον τον έλεγχο.

Τα άτομα που πάσχουν από βουλιμία χάνουν τον έλεγχο ως προς τι και πόσο τρώνε, ενώ προσπαθούν να ελέγξουν το βάρος τους με ακατάλληλες αντισταθμιστικές μεθόδους, όπως την πρόκληση εμετού. Με το να καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες φαγητού σε σύντομο χρονικό διάστημα κακοποιούν τον εαυτό τους. Οι επακόλουθες ενοχές και το αίσθημα αυτοαπέχθειας τους οδηγεί να θέλουν να ξεφορτωθούν όλο αυτό. Να αποβάλουν την αδύναμη πλευρά του εαυτού τους. Έτσι όμως απορρίπτουν τον ίδιο τους τον εαυτό.

Εξωτερικά φαίνεται να έχουν τον έλεγχο. Η εκκαθάριση όμως κρύβει τη λαιμαργία εσωτερικά. Ανάγκες και συναισθήματα που μένουν απωθημένα, καταπιεσμένα, μη αποδεκτά. Ο εμετός στην αρχή είναι ένας τρόπος να νιώθουν ασφάλεια σε σχέση με το φαγητό, σταδιακά γίνεται ένας τρόπος διαχείρισης των αρνητικών συναισθημάτων. Η ανακούφιση είναι προσωρινή. Ο έλεγχος γίνεται κάποια στιγμή ένας εφιάλτης.

Η θεραπεία των διατροφικών διαταραχών εστιάζει στην ενδυνάμωση των ατόμων – οργανική, συναισθηματική και διατροφική – καθώς και στην ανάκτηση ικανοποίησης από τη ζωή. Η πραγματική έννοια του ελέγχου αφορά σε υγιείς επιλογές. Για να βοηθηθούν τα άτομα που είναι εθισμένα σε μια ψευδή αίσθηση ελέγχου, χρειάζεται να μπορούν να ορίζουν την τροφή τους χωρίς αυτό να τους αγχώνει· να διαχωρίζουν ανάμεσα στο τι μπορούν και τι δεν μπορούν να ελέγξουν.

References

Why people get eating disorders, National Centre for Eating Disorders, 2019

Fairburn, C. (1999). Βουλιμία. Ξανακερδίστε τον έλεγχο. Εκδόσεις Πατάκη

Τσώλα Δήμητρα

Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπεύτρια

Για έναν μεγάλο αριθμό ατόμων, κυρίως γυναικών, η σχέση με την διατροφή είναι προβληματική και αποτελεί μια πηγή έντονου άγχους. Η διαταραγμένη αυτή σχέση με το φαγητό μπορεί να εκδηλωθεί με τη μορφή των διατροφικών διαταραχών. Προκαταλήψεις για το πάχος, διατροφικοί περιορισμοί, μυστικότητα και ενοχές, καθώς και μια αίσθηση αυτοαξίας βασισμένη στην εξωτερική εμφάνιση είναι κάποια κοινά χαρακτηριστικά.

Οι κυριότερες διατροφικές διαταραχές – Νευρική Ανορεξία, Νευρική Βουλιμία, Αδηφαγική Διαταραχή είναι σοβαρές ψυχικές διαταραχές που χαρακτηρίζονται από υπερβολική ανησυχία και ενασχόληση με το βάρος και την εικόνα του σώματος προκαλώντας αρνητικές σωματικές και ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις.

Τα βασικά χαρακτηριστικά της Νευρικής Ανορεξίας (Anorexia Nervosa) είναι

  • έντονη φοβία για την αύξηση βάρους
  • επιμονή διατήρησης χαμηλού σωματικού βάρους (χαμηλότερο από τα κατώτερα φυσιολογικά επίπεδα) μέσω δίαιτας, αποφυγής παχυντικών τροφίμων, υπερβολικής γυμναστικής. Μπορεί να παρουσιάζονται εκκαθαριστικές συμπεριφορές όπως αυτοπροκαλούμενοι εμετοί, χρήση καθαρτικών
  • διαστρεβλωμένη εικόνα σώματος – το άτομο πιστεύει πως είναι παχύ

Η Νευρική Bουλιμία (Bulimia Nervosa) χαρακτηρίζεται από

  • συχνά επεισόδια υπερφαγίας όπου το άτομο καταναλώνει μεγάλες ποσότητες τροφής σε σύντομο χρονικό διάστημα (π.χ 2 ώρες)
  • αίσθηση απώλειας ελέγχου – το άτομο αισθάνεται ότι δεν μπορεί να σταματήσει να τρώει ή να ελέγξει τι ή πόσο τρώει
  • ακατάλληλες αντισταθμιστικές συμπεριφορές – πρόκληση εμετού, χρήση καθαρτικών, υπερβολική γυμναστική
  • τα υπερφαγικά επεισόδια και οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές συμβαίνουν τουλάχιστον 1 φορά την εβδομάδα για 3 μήνες

Στην Αδηφαγική Διαταραχή (Binge Eating Disorder)

  • τα επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας συνοδεύονται από μια αίσθηση απώλειας ελέγχου και σχετίζονται με 3 από τα ακόλουθα:
    • το άτομο τρώει πολύ πιο γρήγορα από το φυσιολογικό
    • τρώει μέχρι να νιώσει δυσφορία
    • τρώει μόνο του ή κρυφά επειδή νιώθει ντροπή και αμηχανία
    • τρώει χωρίς να πεινάει
    • μετά το επεισόδιο νιώθει απέχθεια για τον εαυτό του, και ενοχές
  • υπάρχει έντονη δυσφορία και άγχος για την υπερφαγία
  • τα υπερφαγικά επεισόδια συμβαίνουν τουλάχιστον 1 φορά τη βδομάδα για 3 μήνες
  • δεν χρησιμοποιούνται μέθοδοι εκκαθάρισης

Τι προκαλεί τις διατροφικές διαταραχές;

Αν και η αιτιολογία των διατροφικών διαταραχών είναι πολύπλοκη, αναφέρονται κάποιοι προδιαθεσικοί και εκλυτικοί παράγοντες που πυροδοτούν την εκδήλωσή τους.

  • Το κοινωνικό μήνυμα του εξιδανικευμένου αδύνατου σώματος είναι πολύ ισχυρό. Γίνεται αντιληπτό σε αρκετά νεαρή ηλικία: τα παιδιά ακούνε από μικρά ότι το υπέρβαρο σώμα είναι κακό ενώ όσα έχουν αυξημένο σωματικό βάρος μπορεί να δέχονται πειράγματα και υποτιμητικά σχόλια
  • Στην εφηβεία η δίαιτα είναι μια διαδεδομένη συμπεριφορά – συχνότερα σε κορίτσια. Ενισχύεται κυρίως από τη δυσαρέσκεια για το σώμα που αλλάζει και τις ψυχολογικές μεταβολές αυτής της κρίσιμης περιόδου. Η δίαιτα δεν προκαλεί διατροφική διαταραχή από μόνη της αλλά η διατροφική διαταραχή συνήθως ξεκινά με μια δίαιτα
  • Αμφίδρομη σχέση εικόνας σώματος και αυτοεκτίμησης: από τη μία, η αρνητική εικόνα σώματος επηρεάζει την αυτοεκτίμηση του ατόμου και αποτελεί το κίνητρο της διατροφικής διαταραχής, και από την άλλη, η χαμηλή αυτοεκτίμηση και ο φαύλος κύκλος της διατροφικής διαταραχής αυξάνουν τα επίπεδα δυσαρέσκειας για την εικόνα σώματος
  • Ο έλεγχος φαίνεται να είναι κυρίαρχο στοιχείο της διατροφικής διαταραχής: η βασική ανάγκη κάθε ατόμου να αισθάνεται ότι έχει την απαραίτητη αίσθηση του ελέγχου στη ζωή του μπορεί να μετατεθεί στον έλεγχο του βάρους και της τροφής
  • Εκτόνωση συναισθήματος στο φαγητό: το άτομο ‘καταπίνει’ και στη συνέχεια ‘ξεφορτώνεται’ οδυνηρά συναισθήματα όπως θυμό, θλίψη, ντροπή αντί να τα εκφράζει. Το φαγητό λειτουργεί σαν μηχανισμός άμυνας ώστε να ανακουφιστεί από το άγχος
  • Κληρονομικότητα σε διδύμους και συγγενείς πρώτου βαθμού
  • Τραύμα ή απώλεια στην παιδική ηλικία
  • Κατάχρηση ουσιών
  • Οικογενειακό ιστορικό παχυσαρκίας, μη υγιεινές διατροφικές συνήθειες
  • Η διαστρεβλωμένη εικόνα σώματος της μητέρας αντικατοπτρίζεται στην έφηβη κόρη ενώ η δίαιτα ή η διατροφική διαταραχή του γονέα μπορεί να περάσει στο παιδί
  • Χαρακτηριστικά προσωπικότητας όπως τελειομανία, παρορμητικότητα, ψυχαναγκασμοί
  • Ο ρόλος της βιοχημείας: η υπογλυκαιμία που προκαλείται από τον περιορισμό γευμάτων και την ασιτία μπορεί να οδηγήσει το άτομο στην υπερφαγία. Η υπερινσουλιναιμία που παράγεται προκαλεί περισσότερη πτώση της γλυκόζης και ο φαύλος κύκλος ξεκινά. Ο υποσιτισμός και η εκκαθάριση στερούν το σώμα από θρεπτικά συστατικά και επηρεάζουν τους νευροδιαβιβαστές που ρυθμίζουν το σύστημα πείνας και κορεσμού.

Οι επιπτώσεις των διατροφικών διαταραχών σχετίζονται με σοβαρές ιατρικές επιπλοκές όπως καρδιαγγειακά προβλήματα, οστεοπόρωση, έκπτωση της νεφρικής λειτουργίας, αναιμία, διαβήτη, ηλεκτρολυτικές διαταραχές (η χειρότερη επιπλοκή της νευρικής ανορεξίας είναι ο θάνατος). Παρουσιάζονται επίσης ψυχολογικά προβλήματα όπως κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, νευρικότητα, εμμονές, αδυναμία συγκέντρωσης.

Η θεραπεία εστιάζει στην αποκατάσταση της βιοχημικής ισορροπίας, στη διόρθωση των ιατρικών επιπλοκών, στην αναγνώριση και τροποποίηση των μη βοηθητικών συμπεριφορών και πεποιθήσεων που σχετίζονται με τον διαστρεβλωμένο τρόπο διατροφής. Η ολιστική προσέγγιση είναι απαραίτητη σε ένα πρόβλημα που έχει τόσο βιολογική όσο και ψυχολογική διάσταση.

Τσώλα Δήμητρα

Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπεύτρια

Οι διαταραχές διατροφής χαρακτηρίζονται από σημαντική διαταραχή της συμπεριφοράς στην πρόσληψη τροφής. Οι δύο κύριες διαταραχές είναι η ψυχογενής ανορεξία  και η ψυχογενής βουλιμία.

Ψυχογενής ανορεξία:

 Αποτελεί μια πολύ σοβαρή κατάσταση, δυνητικά θανατηφόρο. Εμφανίζεται, κυρίως, σε κορίτσια εφηβικής ηλικίας ή και σε νεαρές γυναίκες. Σπανιότερα, εμφανίζεται και σε γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς και σε αγόρια εφηβικής ή νεαρής ηλικίας.

Τα άτομα με ψυχογενή ανορεξία χαρακτηρίζονται από: 

  • Διαταραγμένη εικόνα σώματος.
  • Επιβολή αυστηρών διαιτητικών περιορισμών (υποσιτισμός).
  • Δραματική μείωση βάρους.
  • Αυστηρά προγράμματα άσκησης.
  • Τακτικά επεισόδια υπερφαγίας.
  • Πρόκληση εμέτων, λήψη καθαρκτικών, διουρητικών και φαρμάκων κατασταλτικών της όρεξης.
  • Αμηνόρροια (στις γυναίκες).

Ψυχογενής βουλιμία: 

Η κατανομή ηλικίας και φύλου είναι παρόμοια προς εκείνη της ψυχογενούς ανορεξίας, αλλά η ηλικία έναρξης τείνει να είναι ελαφρώς καθυστερημένη.

Τα άτομα με ψυχογενή βουλιμία χαρακτηρίζονται από:

  • Επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας σε σύντομο χρονικό διάστημα.
  • Ακατανίκητη επιθυμία για λήψη τροφής.
  • Υπερβολική ενασχόληση με τον έλεγχο του σωματικού βάρους.
  • Πρόκληση εμέτων, κατάχρηση καθαρτικών ουσιών, εναλλασσόμενες περίοδοι αποχής από τη λήψη τροφής, χρήση διουρητικών και φαρμάκων κατασταλτικών της όρεξης.
  • Νοσηρός φόβος πάχυνσης.
  • Συχνά, ιστορικό ψυχογενούς ανορεξίας.

Αιτίες: 

Δεν είμαστε σίγουροι για το ποιες είναι οι αιτίες της ψυχογενούς ανορεξίας και βουλιμίας. Παίζει ρόλο ένα σύνολο βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Ωστόσο, συχνό γνώρισμα ατόμων με διατροφικές διαταραχές είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση, τα αισθήματα απελπισίας και η έντονη δυσαρέσκεια για την εμφάνισή τους. Επίσης, ειδικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας συνδέονται με κάθε μία από τις διαταραχές. Οι άνθρωποι με ανορεξία π.χ. τείνουν να είναι τελειομανείς, ενώ τα άτομα με βουλιμία είναι συχνά παρορμητικά.

Αντιμετώπιση: 

Οι διατροφικές διαταραχές μπορούν να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά. Αν οι διατροφικές διαταραχές αντιμετωπισθούν από νωρίς, αυτό θα βελτιώσει την έκβαση της ανάρρωσης. Η ανάρρωση μπορεί να πάρει μήνες ή χρόνια, αλλά η πλειοψηφία των ατόμων αναρρώνουν.

Όταν γίνει η διάγνωση της διατροφικής διαταραχής, μπορεί να χρειασθεί η συμμετοχή διαφόρων ιατρικών ειδικοτήτων και επαγγελματιών υγείας, καθ’ ότι οι διαταραχές αυτές επηρεάζουν τα άτομα τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά. Σημαντικό ρόλο, διαδραματίζει και η εμπλοκή της οικογένειας του ατόμου που πάσχει από διατροφική διαταραχή.

Η υποστήριξη και η επιμόρφωση, καθώς και η καλύτερη κατανόηση των θεμάτων αυτών από το κοινωνικό σύνολο, αποτελούν ένα σημαντικό μέρος της θεραπευτικής αγωγής.

Βίκυ Τσατσανύφου

Ψυχολόγος – Οικογενειακή Θεραπεύτρια

Επικοινωνία

Βασιλίσσης Σοφίας 54

Ιλίσια / Αθήνα

Τ: +30 210 72 22 214
F: +30 210 72 22 282

email: [email protected], [email protected]